İş Sağlığı ve Güvenliğinde Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? (Fine-Kinney, 5x5, L Tipi Matris Örnekli Anlatım)

İş sağlığı ve güvenliği yönetiminde en kritik adımlardan biri, risk değerlendirmesi sürecidir. Doğru yapılmayan bir risk değerlendirmesi; iş kazalarının, meslek hastalıklarının ve hukuki yaptırımların artmasına neden olabilir. Doğru yapılan bir risk analizi ise; işverenin yükünü hafifletir, çalışanı korur ve kurum kültürünü güçlendirir.

Bu yazıda, İSG’de risk değerlendirmesinin nasıl yapılacağını; adım adım uygulama, Fine-Kinney, 5x5 ve L tipi matris yöntemleri ve kök neden analizi ile birlikte ele alacağız.

Risk Değerlendirmesi Nedir?

Risk değerlendirmesi; işyerinde var olan veya dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin oluşturabileceği risklerin analiz edilmesi ve bu riskleri kabul edilebilir seviyelere düşürmek için alınacak önlemlerin planlanması sürecidir.

Özetle:

Tehlike: Zarar verme potansiyeli olan durum (kimyasal, yüksekte çalışma, elektrik, gürültü vb.)

Risk: Tehlikenin gerçekleşme olasılığı ile gerçekleştiğinde ortaya çıkacak sonucun bileşimi.

Risk Değerlendirmesi Neden Önemlidir?

Yasal bir zorunluluktur.

İş kazaları ve meslek hastalıklarını azaltır.

İş sürekliliğini sağlar, üretim kayıplarını önler.

İşverenin hukuki ve cezai sorumluluklarını azaltır.

Kurum içinde İSG kültürünün temelini oluşturur.

Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? (Adım Adım Uygulama)

1. Ekip Oluşturma

Risk değerlendirmesi tek kişinin işi değildir. Farklı bakış açıları için ekipte şu kişiler olmalıdır:

İSG Uzmanı

İşyeri hekimi (varsa)

İşveren veya işveren vekili

Çalışan temsilcisi

Saha sorumluları / formenler bu kişilerin dışında birim yetkililerinin de olması risk değerlendirmesinin daha ayrıntılı olmasını sağlar.

2. İşyerini ve Süreçleri Tanımlama

Faaliyet alanları

Kullanılan makineler, ekipmanlar

Kimyasallar

Çalışma şekli (vardiya, gece çalışması, yüksekte çalışma vb.)

Alt işveren, ziyaretçi, stajyer gibi gruplar

3. Tehlikelerin Belirlenmesi

Sahada gözlem, çalışanlarla görüşme, geçmiş kaza kayıtları, ramak kala bildirimleri ve periyodik kontrol raporları incelenerek tehlikeler listelenir.

Örneğin:

Yüksekte çalışma → Düşme tehlikesi

Elle taşıma → Bel ve bel fıtığı riski

Gürültülü ortam → İşitme kaybı riski

Kimyasal solvent → Soluma, cilt teması, yangın riski

4. Risklerin Analizi ve Derecelendirilmesi

Bu aşamada, tehlikeden kaynaklanan risklerin olasılığı ve şiddeti değerlendirilir. Bu noktada devreye Fine-Kinney, 5x5 matris ve L tipi matris gibi yöntemler girer.

5. Kontrol Tedbirlerinin Belirlenmesi

Risk seviyesi kabul edilebilir değilse; ortadan kaldırma, ikame, mühendislik kontrolleri, idari önlemler ve KKD kullanımı gibi adımlar planlanır.

6. Eylem Planı ve Takip

Kim, neyi, ne zamana kadar yapacak?

Hangi önlem hangi tarih itibarıyla devreye alınacak?

Sonrasında risk seviyesi tekrar değerlendirilecek mi?

5x5 Risk Değerlendirme Matrisi Nedir?

5x5 matris, riskleri olasılık (O) ve şiddet (Ş) üzerinden 1–5 arasında puanlayarak risk puanı (R) üretir:

R = Olasılık x Şiddet

Örnek skala:

Olasılık:
1 = Çok düşük, 5 = Çok yüksek

Şiddet:
1 = Hafif yaralanma, 5 = Ölüm / kalıcı sakatlık

Örnek:

Yüksekte korkuluk olmayan platformda çalışma

Olasılık: 4 (sık gerçekleşebilir)

Şiddet: 5 (ölüm/kritik yaralanma)

Risk puanı: 4 x 5 = 20 → Yüksek risk

Bu durumda:

Korkuluk montajı, yaşam hattı, düşüş durdurucu sistemler, eğitim, iş izin prosedürü gibi önlemler planlanır.

L Tipi Matris Nedir?

L tipi matris, risk değerlendirmesinde iki boyutlu bir yaklaşım kullanır: Olasılık ve şiddet, tablolarda kesiştirilerek risk derecesi belirlenir. “L” adını, matris görünümünün L formunda olmasından alır.

Genelde:

Düşük – Orta – Yüksek – Çok yüksek şeklinde sınıflandırma

Görsel renk kodları (yeşil, sarı, turuncu, kırmızı) kullanılır

Bu yöntem özellikle pratik, hızlı değerlendirme gereken işletmelerde tercih edilir.

Fine-Kinney Yöntemi Nedir?

Fine-Kinney, daha detaylı ve sayısal bir risk analiz yöntemidir. Risk, üç parametre ile değerlendirilir:

Olasılık (O) – Tehlikenin gerçekleşme ihtimali

Frekans (F) – Riskli duruma maruziyet sıklığı

Şiddet (Ş) – Gerçekleşmesi durumda ortaya çıkacak zarar düzeyi

Risk Puanı = O x F x Ş

Örnek skalalar (firma içinde özelleştirilebilir):

Olasılık: 0.1 – 10 arası

Frekans: 0.5 – 10 arası

Şiddet: 1 – 100 arası

Örnek Uygulama: Kimyasal Solventle Çalışma

Olasılık (O): 3 (bazen olabilir)

Frekans (F): 6 (günlük maruziyet)

Şiddet (Ş): 15 (ciddi yaralanma / hastalık)

Risk Puanı = 3 x 6 x 15 = 270

Sonra şu aralıklar kullanılır (örnek):

0–20 → Önemsiz

20–70 → Kabul edilebilir

70–200 → Dikkat gerektiren

200–400 → Yüksek risk (acil önlem alınmalı)

400+ → Kabul edilemez (çalışma derhal durdurulmalı)

Bu örnekte 270 → Yüksek risk, dolayısıyla:

Kimyasal yerine daha az zararlı ürün seçimi (ikame)

Havalandırma sistemi

Kapalı sistem çalışma

Maske, gözlük, eldiven gibi KKD

Eğitim ve prosedürler
gibi önlemler devreye alınmalıdır.

Kök Neden Analizi (Root Cause Analysis) Neden Önemli?

Risk değerlendirmesinin bir diğer önemli parçası da, kaza ve ramak kala olaylarının kök nedenine inebilmektir.

Bir olay olduğunda sadece “çalışan dikkatsizdi” demek, yüzeysel bir yaklaşımdır. Kök neden analizi ile şu sorular sorulur:

Bu davranışın ortaya çıkmasına neden olan sistem hatası neydi?

Yeterli eğitim verildi mi?

Talimat var mıydı, uygulanabilir miydi?

İş yükü, vardiya düzeni, ekipman yetersizliği gibi faktörler rol oynadı mı?

Kök Neden Analizinde Kullanılan Bazı Yöntemler

5 Neden Analizi: “Neden?” sorusunu en az 5 kez sorarak derine inme

Balık Kılçığı (Ishikawa) Diyagramı: İnsan, makine, yöntem, malzeme, çevre, yönetim gibi kategorilerden nedenleri inceleme

Kök neden analizi, risk değerlendirmesini canlı ve gelişen bir süreç hâline getirir.

Adım Adım Basit Bir Risk Değerlendirme Örneği

Senaryo: Depoda raflardan manuel yük indirme

Tehlike: Ağır yük taşıma

Risk: Bel fıtığı, kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları

Olasılık (5x5): 3 (orta)

Şiddet: 3 (orta)

Risk Puanı: 3 x 3 = 9 → Orta risk

Alınabilecek Önlemler:

Kaldırma arabası / transpalet kullanımı

Çalışanlara elle taşıma eğitimi

Raf yüksekliğinin ergonomiye göre düzenlenmesi

İş organizasyonu (aşırı yük bindirilmemesi)

Önlemlerden sonra risk tekrar değerlendirilir; örneğin, olasılık 2’ye düşerse:

Yeni risk puanı: 2 x 3 = 6 → Daha düşük risk

Sonuç: Risk Değerlendirmesi Bir Doküman Değil, Süreçtir

İş sağlığı ve güvenliğinde risk değerlendirmesi, sadece bir form doldurmak veya dosya oluşturmak değildir. Bu, sahada yaşayan, sürekli güncellenen ve kurumun güvenlik kültürüyle birlikte gelişen dinamik bir süreçtir.

Değişen süreçlerde risk analizini güncellemek,

Ramak kala ve kazaları analiz ederek kök nedenlere inmek,

Fine-Kinney, 5x5 ve L tipi matris gibi yöntemleri doğru kullanmak,

kurumunuzu hem yasal açıdan güvence altına alır hem de çalışanlarınız için daha sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı oluşturur.